Thema: ศัพท์น่ารู้

เด็กแว้น / เด็กสก๊อย

เด็กแว้น น. วัยรุ่นผู้ชายที่ชอบเร่งเครื่องมอเตอร์ไซค์ให้มีเสีย งดังแว้นๆ เช่นตำรวจตั้งด่านจับเด็กแว้น เพราะขี่มอเตอร์ไซค์เสียงดังรบกวนชาวบ้าน

เด็กสก๊อย น.วัยรุ่นผู้หญิงที่ซ้อนท้ายมอเตอร์ไซค์ของเด็กแว้นใ นลักษณะกอดรัด มักนุ่งกางเองยีนส์ขาสั้นมาก ๆ เช่น เด็กสก๊อยอย่างฉันก็แค่ซ้อนท้ายมอเตอร์ไซค์ผู้ชายแต่ ไม่ได้ขายตัว (สก๊อย มาจากชื่อตัวการ์ตูนญี่ปุ่น)


ที่มา: พจนานุกรมคำใหม่ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน

ทักษิณานุประทาน

ทักษิณานุประทาน (อ่านว่า ทัก-สิ-นา-นุ-ประ-ทาน) เป็นคำที่มาจากภาษาสันสกฤต ทกฺษิณา (อ่านว่า ทัก-สิ-นา) แปลว่า ของทำบุญ กับคำว่า อนุปฺรทาน (อ่านว่า อะ-นุ-ประ-ทาน) แปลว่า การให้เพิ่ม. เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย ทักษิณานุประทาน หมายความว่า การทำบุญอุทิศส่วนกุศลเพิ่มให้แก่ผู้ตาย

การทำบุญอุทิศส่วนกุศลเพิ่มให้แก่ผู้ตายนี้ อาจจะทำเมื่อครบวันตาย ๗ วัน ๕๐ วัน หรือ ๑๐๐ วัน เป็นต้น หรืออาจจะทำบุญอุทิศให้เมื่อใดก็ได้ ล้วนแต่เรียกว่า ทักษิณานุประทาน ได้ทั้งสิ้น เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงบำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุประ ทาน ๗ วัน ถวายสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง



ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

เกี๊ยะเซี้ยะ

เกี๊ยะเซี้ยะ เจรจาประนอมความ, รอมชอม, เช่น ลูกพรรคทะเลาะกันหัวหน้าต้องลงไปเกี๊ยะเซียะ / คณะรัฐบาลชุดใหม่เป็นรัฐบาลเกี๊ยะเซียะ


ที่มา: พจนานุกรมคำใหม่ ฉบับราชยัณฑิตยสถาน

ทักษิโณทก

ทักษิโณทก (อ่านว่า ทัก-สิ-โน-ทก) เป็นคำที่มาจากภาษาสันสกฤต ทกฺษิณา (อ่านว่า ทัก-สิ-นา) แปลว่า ของทำบุญ กับคำว่า อุทก (อ่านว่า อุ-ทะ-กะ) แปลว่า น้ำ.

คำว่า ทักษิโณทก เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย มีหลายความหมาย
ความหมายที่ ๑ หมายถึง นํ้าที่หลั่งในเวลาทําบุญเพื่ออุทิศผลให้แก่ผู้ ตาย
ความหมายที่ ๒ หมายถึง นํ้าที่ใช้เทลงเพื่อแสดงว่าให้ ใช้กับสิ่งของที่ใหญ่โตหรือไม่มีรูปที่จะหยิบยกให้ได ้ เช่น วัด ศาลา บุญกุศล เป็นต้น
และความหมายที่ ๓ หมายถึง นํ้าที่หลั่งลงเป็นการแสดงว่ามอบให้เป็นสิทธิ์ข าด เช่น พระเวสสันดรทรงหลั่งทักษิโณทกเพื่อยกกัณหากับชาลีให้ แก่ชูชก


ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

กราบและไหว้

กราบ เป็นท่าแสดงความเคารพสูงสุดด้วยวิธีนั่งคุกเข่าหรือพ ับเพียบ ประนมมือขึ้นให้นิ้วหัวแม่มือจดปลายจมูกแล้วน้อมศีรษ ะลงจรดพื้น เมื่อกราบบุคคลเช่นกราบญาติผู้ใหญ่ มักจะกราบลงที่ตักหรือกราบที่มือ ถ้าเป็นการกราบศพจะกราบลงที่พื้นหน้าศพนั้น การกราบบุคคลหรือกราบศพ ไม่ต้องแบมือ

การกราบพระพุทธรูปหรือพระภิกษุ ผู้กราบต้องนั่งคุกเข่าหรือนั่งพับเพียบ ประนมมือขึ้นให้นิ้วหัวแม่มือจดหว่างคิ้ว แล้วน้อมศีรษะลงจรดพื้น พร้อมแบมือทั้งสองคว่ำลงกับพื้นและกราบลงเช่นนี ้ ๓ ครั้ง

ไหว้ เป็นการแสดงความเคารพด้วยการยกมือทั้งสองขึ้นปร ะนม แขนแนบลำตัว ท่าไหว้ของคนไทยเป็นท่าที่งดงาม แสดงความอ่อนน้อม จึงต้องไม่ลุกลน ไม่รีบร้อน

การไหว้ของคนไทยมักถือกันว่า เมื่อไหว้พระ ไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ จะยกมือที่ประนมนั้นให้หัวแม่มือจดหว่างคิ้ว เมื่อไหว้ผู้ใหญ่ให้ยกมือขึ้นจนหัวแม่มือจดที่ปลายจม ูก ถ้ารับไหว้ผู้น้อย ให้ยกมือเพียงระดับอก ขณะไหว้ไม่จำเป็นต้องย่อตัวหรือชักเท้าไปข้างหล ัง ท่าไหว้ที่งดงามนั้น ผู้ไหว้ต้องยืนตัวตรงแล้วน้อมศีรษะลงช้า ๆ พองาม ต้องมีระยะเวลาพอที่จะแสดงให้เห็นว่าเป็นการเคา รพ


ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

ปัณรสมวาร - ปัญญาสมวาร

คำที่หมายถึงวันที่ทำบุญครบ ๑๕ วัน กับวันที่ทำบุญครบ ๕๐ วันของผู้ตาย มีคำในภาษาบาลีที่มีเสียงคล้ายกันแต่มีความหมายต่างก ันคือ ปัณรสมวาร (อ่านว่า ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ-วาน) กับ ปัญญาสมวาร (อ่านว่า ปัน-ยา-สะ-มะ-วาน)

ปัณรสมวาร ปัณรสมวาร มาจากคำภาษาบาลี ปณฺณรสม (อ่านว่า ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ) แปลว่า ที่ ๑๕ กับคำว่า วาร (อ่านว่า วา-ระ) แปลว่า วัน. ในภาษาไทย ปัณรสมวาร หมายถึง วันทำบุญครบ ๑๕ วัน ของผู้ตาย

ส่วนคำว่า ปัญญาสมวาร มาจากคำภาษาบาลี ปญฺาสม (อ่านว่า ปัน-ยา-สะ-มะ) แปลว่า ที่ ๑๕ กับคำว่า กับคำว่า วาร (อ่านว่า วา-ระ) แปลว่า วัน. ในภาษาไทย ปัญญาสมวาร หมายถึง วันทำบุญครบ ๕๐ วัน ของผู้ตาย



ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

สัตมวาร - สตมวาร

คำที่หมายถึงวันที่ทำบุญครบ ๗ วัน กับวันที่ทำบุญครบ ๑๐๐ วัน ของผู้ตาย มีคำในภาษาบาลีที่มีเสียงคล้ายกันแต่มีความหมายต่างก ัน คือ สัตมวาร (อ่านว่า สัด-ตะ-มะ-วาน) กับ สตมวาร (อ่านว่า สะ-ตะ-มะ-วาน)

คำว่า สัตมวาร มาจากคำภาษาบาลี สตฺตม (อ่านว่า สัด-ตะ-มะ) แปลว่า ที่ ๗ กับคำว่า วาร (อ่านว่า วา-ระ) แปลว่า วัน. ในภาษาไทย สัตมวาร หมายถึง วันทำบุญครบ ๗ วัน ของผู้ตาย

ส่วนคำว่า สตมวาร มาจากคำภาษาบาลี สตม (อ่านว่า สะ-ตะ-มะ) แปลว่า ที่ ๑๐๐ กับคำว่า วาร (อ่านว่า วา-ระ) แปลว่า วัน. ในภาษาไทย สตมวาร หมายถึง วันทำบุญครบ ๑๐๐ วัน ของผู้ตาย



ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

สีไว้ทุกข์

เดิมการไว้ทุกข์ของคนไทย เสฐียรโกเศศ (อ่านว่า สะ-เถียน-โก-เสด) เขียนไว้ในเรื่อง "ประเพณีเนื่องในการตาย" ว่า มีทั้งนุ่งดำ นุ่งขาว นุ่งน้ำเงิน และนุ่งสีนกพิราบ ลางทีแถมโกนหัวด้วย นิยมกันว่า ถ้าผู้ไว้ทุกข์เป็นผู้ใหญ่กว่าผู้ตาย หรือมีอายุและยศถาบรรดาศักดิ์สูงกว่าผู้ตาย ก็ใช้แต่งดำล้วน ถ้าผู้ไว้ทุกข์เป็นญาติชั้นผู้น้อยหรือเป็นบริวารของ ผู้ตาย ก็ใช้แต่งขาวล้วน ส่วนผู้ที่ไปร่วมงานจะไม่ใส่ดำล้วน อาจมีเพียงติดปลอกดำพันแขนเสื้อเท่านั้น

ปัจจุบันนิยมแต่งสีดำล้วน ไม่ว่าผู้ตายจะมีอายุมากกว่าหรือน้อยกว่า ส่วนผู้ชายเมื่อแต่งสูทหรือแต่งชุดข้าราชการปรกติขาว หรือชุดเต็มยศ ให้ติดปลอกแขนสีดำที่แขนเสื้อข้างซ้าย


ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

ดึงเกม

คำว่า ดึง หมายความว่า ฉุดไว้ รั้งไว้ ออกแรงรั้งสิ่งใดสิ่งหนึ่งเข้าหาตัว, มีนัยความหมายว่า ทำให้ช้า ทำให้ไม่อาจดำเนินไปโดยเร็วได้

คำว่า เกม เป็นคำที่รับมาจากภาษาอังกฤษว่า game ใช้หมายถึง กีฬา การแข่งขัน และขยายความหมายถึง การทำงานการเมือง การทำงานบริหาร เป็นต้น

เมื่อใช้ว่า ดึงเกม จะหมายถึง ถ่วงเวลาไม่ให้เรื่อง การแข่งขัน หรือ การดำเนินงาน เป็นต้น ดำเนินไปตามปรกติ เช่น ในการแข่งขันฟุตบอล เมื่อใกล้จะหมดเวลา ฝ่ายที่ได้คะแนนนำอยู่มักจะดึงเกม คือ เล่นช้า ๆ เพื่อไม่ให้คู่แข่งขันมีโอกาสทำคะแนนได้

ต่อมา คำว่า ดึงเกม ได้นำมาใช้เป็นสำนวนกับสิ่งอื่น เช่น ในทางการบริหาร ผู้บริหารก็อาจดึงเกมเมื่อประสบปัญหาในการดำเนิ นงาน เช่น ประสบปัญหาการเงินขาดสภาพคล่อง ในทางการเมืองรัฐบาลที่มีปัญหาใหญ่ ๆ แก้ไขไม่ได้ ก็อาจดึงเกม คือไม่ตัดสินใจทำอะไรให้เด็ดขาดลงไป คอยให้เวลาทำให้ปัญหาลดความรุนแรง หรือให้เหตุการณ์อื่นช่วยแก้ไขปัญหานั้นไปเอง


ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต ประเภทวรรณศิลป์ สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม