Thema: ศัพท์น่ารู้

ชิวชิว

ชิวชิวสบาย ๆ ง่าย ๆ ธรรมดา เช่นตอนเย็นวันศุกร์จะมีลูกค้ามานั่งกินอาหารนั่งดื่ มชิวชิวกันที่ร้าน, วันหยุดนี้เราไปถ่ายรูปกันแบบชิวชิวกันดีกว่า

ที่มา: พจนานุกรมคำใหม่ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน

จิ้มก้อง

จิ้มก้องเจริญทางไมตรีโดยนำเครื่องบรรณาการไปมอ บให้ เช่น แต่งทูตออกไปจิ้มก้อง หรือนำส่งของไปกำนัลผู้ที่สามารถให้ประโยชน์หรือช่วย เหลือได้ มักเป็นผู้ใหญ่หรือผู้มีอำนาจเช่น เขาเอาของไปจิ้มก้องเจ้านายเพื่อขอเลื่อนตำแหน่ ง



ที่มา:พจนานุกรมคำใหม่ ฉบับราชบัณฑิตสถาน

ขิงแก่

ขิงแก่ผู้อาวุโสที่มีความสามารถ มีประสบการณ์ เช่น
ผู้บริหารชุดนี้ใคร ๆ ก็ว่าเป็นขิงแก่ เพราะมีอายุมากและความสามารถมาก(คำนี้เป็นสมญาที่สื่ อมวลชนตั้งให้คณะรัฐมนตรีในปี พ.ศ.2549)


ที่มา: พจนานุกรมคำใหม่ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน

ฟันธง

ฟันธง เป็นสำนวน มีความหมายว่า ตัดสินชี้ขาด หรือ ระบุอย่างแน่นอน มักใช้เมื่อมีความเห็นหรือตัวเลือกหลายทาง เช่น ทำไมหัวหน้าจึงไม่ฟันธงไปเลยว่าจะจัดการกับปัญหาในแผ นกเราอย่างไร

สำนวน ฟันธง มาจากการตัดสินการแข่งขัน เช่น แข่งรถยนต์ แข่งจักรยาน ซึ่งกรรมการผู้ตัดสินจะใช้ธงเป็นสัญญาณ โดยถือธงแล้วฟาดธงลงเมื่อผู้ชนะที่ ๑ ขับหรือวิ่งผ่านเส้นชัยแล้ว กิริยาเช่นนี้ เรียกว่า ฟันธง คำว่า ฟันธง จึงกลายมาเป็นสำนวนว่า ตัดสินชี้ขาด หรือ ระบุอย่างแน่นอน

ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย" ....

รากหญ้า - รากแก้ว

คำว่า รากหญ้า เป็นคำที่แปลมาจากภาษาอังกฤษว่า grass roots (อ่านว่า กร้าส รู้ตส์) ซึ่งเดิมหมายถึง รากของต้นหญ้า ในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๐ ในสหรัฐอเมริกามีผู้ใช้คำนี้หมายถึง เขตชนบท เพื่อให้ต่างกับเขตเมือง ต่อมาจึงใช้หมายถึง ประชาชนทั่วไปที่มิใช่ฝ่ายปกครองหรือผู้นำ

ภาษาไทยรับคำนี้มาใช้เมื่อไม่นานมานี้ ดังปรากฏในข่าวทั่วไปว่า “รัฐบาลจัดสรรงบประมาณสำหรับชาวรากหญ้าอย่างทั่วถึง” , “รัฐบาลจัดการศึกษาให้คนระดับรากหญ้ายังไม่ทั่ว ถึง”

อย่างไรก็ตาม มีผู้เห็นว่า คำว่า รากหญ้า มีความหมายโดยนัยว่าต่ำและด้อยค่า จึงเปลี่ยนมาใช้คำว่า รากแก้ว ซึ่งหมายถึงรากที่เป็นหลักหยั่งลึกลงไปในดินของต้นไม ้บางชนิด การใช้คำว่า “รากแก้ว” หมายถึง ประชาชนทั่วไป จึงเป็นความหมายที่ให้ความสำคัญแก่ประชาชนมากกว่าการ ใช้คำว่า “รากหญ้า”


ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

ซื้อเวลา

ซื้อเวลา หมายความว่า ยื้อเวลา ถ่วงเวลา ยอมเสียประโยชน์บางอย่าง เพื่อยืดเวลาดำรงตำแหน่ง หรือ อยู่ในฐานะใดฐานะหนึ่ง ไม่ทำการใด ๆ ที่ควรทำ แต่ปล่อยให้เวลาผ่านไป โดยหวังว่าเวลาจะช่วยทำให้สถานการณ์หรือปัญหาที่เกิด ขึ้นคลี่คลายไปในทางที่ดีได้เอง.

เมื่อมีเรื่องเดือดร้อนเกิดขึ้นในบ้านเมือง และผู้รับผิดชอบไม่ดำเนินการตามที่ควร หากใช้เวลาเป็นเครื่องผัดผ่อน จะกล่าวเป็นสำนวนว่า ซื้อเวลา เช่น คุณบริหารงานผิดพลาดก็เห็นอยู่แล้ว ทำไมจึงไม่ลาออก เราจะได้เลือกประธานคนใหม่. คุณจะซื้อเวลาไปจนกว่าจะหมดวาระเชียวหรือ. เขารู้ว่าชาวบ้านไม่พอใจให้เขาเป็นผู้ใหญ่บ้าน แต่เมื่อยังไม่มีใครกล้าฟ้องร้องหรือขับไล่เขา เขาก็ซื้อเวลาอยู่เป็นผู้ใหญ่บ้านต่อไปจนกว่าจะหมดวา ระ.

ที่มา: ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต ประเภทวรรณศิลป์ สาขาวิชาภาษาไทย สำนักศิลปกรรม

ไขก๊อก

ไขก๊อก ประกอบด้วยคำว่า ไข แปลว่า เปิด กับคำว่า ก๊อก ซึ่งเป็นคำทับศัพท์ ภาษาอังกฤษว่า cock แปลว่า เครื่องเปิดปิดน้ำให้ไหลจากท่อ หรือให้หยุดไหล.

ไขก๊อก เป็นสำนวน หมายความว่า เลิก ดำเนินต่อไปไม่ได้ เลิกล้ม ปิดกิจการ หรือ หมดกำลัง เช่น บริษัทที่มาเปิดสำนักงานอยู่ปากซอยเราดำเนินการอยู่ไ ม่ถึงครึ่งปีไขก๊อกเลิกกิจการไปแล้ว ไหนว่าจะไปเป็นลูกจ้างเขาทำงานได้ไม่เท่าไรไขก๊อกเสี ยแล้วหรือ.

คำว่า ไขก๊อก สันนิษฐานว่าเป็นสำนวนที่ต่อมาจากสำนวนว่า ล้างมือ ซึ่งมีความหมายว่า เลิกเกี่ยวข้อง ไม่ยุ่งเกี่ยวต่อไปอีก เช่น เขาล้างมือจากวงการเมืองเสียแล้ว. เขาทำให้ฉันเดือดร้อนมาหลายครั้งแล้วจึงขอล้างมือไม่ ยุ่งเกี่ยวกับแม่คนนี้อีกต่อไป. ในการล้างมือ ปรกติต้องใช้ น้ำ จึงเปิดก๊อกน้ำให้น้ำไหลลงมาล้างมือ คำว่า ไขก๊อก จึงกลายมาเป็นสำนวน หมายความว่า เลิก เลิกล้ม เลิกดำเนินการ ปิดกิจการ.

ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล

คนชายขอบ

คนชายขอบ คือ คนที่อยู่ห่างไกลจากสังคม มักหมายถึงผู้ที่ไม่ได้รับการดูแล ไม่ได้รับบริการหรือความคุ้มครองจากรัฐอย่างที่คนอื่ น ๆ ได้รับ. เป็นคนที่ต้องดูแลตนเอง และมีวัฒนธรรมของตนเอง ที่อาจะแตกต่างจากวัฒนธรรมของคนที่อยู่ในเมือง

คนชายขอบ ต่างจากคนหลังเขา ตรงที่ คนหลังเขา เน้นการไม่รับรู้ข่าวสาร จึงกลายเป็นคนที่ไม่ทันสังคม ไม่ทันโลก. แต่คนชายขอบเน้นคนที่มีอิสระ มีพฤติกรรม ความคิด หรือวัฒนธรรมของตนเอง และพยายามให้สังคมยอมรับกลุ่มของตน.

ที่มา : บทวิทยุรายการ "รู้ รัก ภาษาไทย"

ไปไม่ถึงดวงดาว

ไปไม่ถึงดวงดาว เป็นสำนวนหมายความว่า ไม่ถึงหลักชัย ไม่ได้รับความสำเร็จดังที่ตั้งใจไว้ เช่น หัวหน้าพรรคเราไปไม่ถึงดวงดาวเสียแล้ว คาดว่าคราวนี้จะได้ตั้งรัฐบาลเป็นนายกรัฐมนตรี กลับได้ ส.ส. มาน้อยแพ้คู่แข่งไปหลายเสียง ต้องยอมให้พรรคที่มีเสียงมากกว่าตั้งรัฐบาล.

สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว เกิดจากการใช้คำเปรียบดวงดาวให้หมายถึง เป้าหมาย สิ่งที่คาดหวัง เช่นที่ใช้ว่า ไขว่คว้าหาดาว สอยดาว. สำนวน ไปไม่ถึงดวงดาว มาจากชื่อนวนิยายเรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องของหญิงสาวที่ตั้งความหวังในชีวิตไว้ส ูงส่ง แต่ไม่สามารถไปถึงที่ที่มุ่งหวังได้. ไปไม่ถึงดวงดาว จึงกลายมาเป็นสำนวน หมายความว่า ไม่ได้รับความสำเร็จตามที่มุ่งหวัง.


ผู้เขียน ศ. ดร.กาญจนา นาคสกุล ราชบัณฑิต